Koruyucu Diş Sağlığı

Diş Sıkma (Bruksizm): Belirtileri ve Tedavi Seçenekleri

Dr. Banu Öztürk Korkmaz

Diş sıkma ve gıcırdatma, tıp dilinde bruksizm olarak adlandırılır. Çoğu kişi bu alışkanlığın farkında değildir; çünkü büyük bölümü uyku sırasında, istem dışı gerçekleşir. Fark edilmesi genellikle bir yakının sesi duymasıyla veya hekimin dişlerdeki aşınmayı görmesiyle olur.

Bruksizm yalnızca dişleri değil, çene kaslarını ve çene eklemini de etkileyen bir sorundur. Bu yazıda belirtilerini, dişler üzerindeki etkilerini ve tedavide izlenen yolu açıklıyoruz.

Bruksizm nedir?

Bruksizm, çene kaslarının istem dışı kasılmasıyla dişlerin birbirine bastırılması veya birbiri üzerinde kaydırılmasıdır. İki biçimde görülür:

Sıkma: dişler kuvvetle birbirine bastırılır, ses çıkmaz
Gıcırdatma: dişler birbiri üzerinde kaydırılır, çoğu zaman duyulabilir ses çıkar

Normal çiğneme sırasında dişler günde toplam birkaç dakika temas eder. Bruksizmde bu süre saatlere çıkabilir ve uygulanan kuvvet çiğneme kuvvetinin üzerine ulaşabilir. Sorun, temasın kendisi değil, süresi ve şiddetidir.

Uyku sırasında görülen biçimine uyku bruksizmi, gün içinde farkında olmadan sıkmaya ise uyanıklık bruksizmi denir. İkisi bir arada da bulunabilir.

Belirtileri nelerdir?

Bruksizm çoğu zaman doğrudan diş şikâyetiyle değil, dolaylı belirtilerle kendini gösterir:

Sabah uyanıldığında çene kaslarında yorgunluk veya gerginlik
Şakak bölgesinden başlayan baş ağrısı, özellikle sabahları
Ağzı açarken çene ekleminde ses veya takılma
Dişlerde nedeni açıklanamayan hassasiyet
Ön dişlerin kesici kenarlarında düzleşme, arka dişlerin tepeciklerinde aşınma
Yanak iç yüzeyinde veya dilin kenarında diş izleri
Zaman zaman kulak çevresine yayılan ağrı

Belirtilerin bir kısmı başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bu nedenle tanı, tek bir belirtiye değil, klinik muayenedeki bulgulara dayanır.

Neden olur?

Bruksizmin tek bir nedeni yoktur; birden fazla etken bir arada rol oynar.

Stres ve kaygı en sık bildirilen etkendir. Yoğun dönemlerde şikâyetlerin arttığı, dinlenme dönemlerinde azaldığı sık gözlenir.

Uyku düzeni de belirleyicidir. Uyku bruksizmi, uykunun belirli evreleriyle ilişkilidir ve horlama ile uykuda solunum düzensizliği bulunan kişilerde daha sık görülür. Bu nedenle bazı durumlarda uyku değerlendirmesi önerilir.

Diş kapanışındaki uyumsuzluklar, yüksek kalmış bir dolgu veya kaplama da tetikleyici olabilir. Bazı ilaçların yan etkisi, aşırı kafein ve tütün kullanımı da bildirilen etkenler arasındadır.

Dişler ve çene eklemi üzerindeki etkileri

Sürekli ve şiddetli kuvvet, öncelikle mineyi etkiler. Kesici kenarlar düzleşir, arka dişlerin çiğneme yüzeyindeki tepecikler aşınır. Aşınma ilerlediğinde minenin altındaki dentin açığa çıkar; dentin daha yumuşak olduğu için aşınma bu noktadan sonra hızlanır ve hassasiyet başlar.

Dişlerde ince çatlaklar oluşabilir. Mevcut dolgu ve kaplamalarda kırılma veya yerinden çıkma riski artar.

Diş etleri ve destek kemik de etkilenir. Uzun süreli aşırı kuvvet, diş eti çekilmesine ve dişlerde hareketliliğe katkıda bulunabilir.

Çene ekleminde ise ağrı, açma sırasında ses ve ağzı açmakta zorlanma görülebilir. Çene kaslarının sürekli çalışması, kasların kalınlaşmasına ve yüz alt bölümünün belirginleşmesine yol açabilir.

Tanı nasıl konur?

Değerlendirme klinik muayene ile başlar. Dişlerdeki aşınma biçimi incelenir; bruksizme bağlı aşınma, alt ve üst dişlerde birbirine uyan düzlemler oluşturduğu için ayırt edilebilir.

Çene kasları elle muayene edilerek hassasiyet araştırılır, çene ekleminin hareketi ve sesi değerlendirilir. Yanak ve dil kenarındaki iz bulguları kayıt altına alınır.

Aşınmanın ilerleyip ilerlemediğini izlemek için başlangıç kayıtları alınabilir; böylece sonraki kontrollerde değişim karşılaştırılabilir.

Tedavide izlenen yol

Bruksizmin istem dışı bir kas etkinliği olması nedeniyle tedavinin amacı, alışkanlığı tümüyle ortadan kaldırmaktan çok dişleri korumak ve belirtileri azaltmaktır.

Gece plağı bu yaklaşımın temelini oluşturur. Ağız ölçüsü alınarak kişiye özel hazırlanan sert akrilik plak, uyku sırasında takılır. Kuvvet dişler yerine plak üzerine aktarılır; aşınma plakta gerçekleşir. Plak ayrıca çene kaslarının gevşemesine yardımcı olacak bir kapanış konumu sağlar.

Hazır satılan yumuşak plaklar kişiye göre uyarlanmadığı için kapanışı bozabilir ve bazı kişilerde sıkmayı artırabilir. Plak kullanımı hekim değerlendirmesiyle planlanmalıdır.

Aşınma ileri düzeydeyse ve dişlerin biçimi belirgin biçimde değişmişse, koruyucu tedaviye ek olarak dişlerin yeniden yapılandırılması gündeme gelebilir. Bu aşamada kompozit restorasyonlar veya kaplama uygulamaları değerlendirilir. Ancak yapılandırma öncesinde sıkma kuvvetinin kontrol altına alınması gerekir; aksi halde yeni yapılan restorasyonlar da aynı kuvvete maruz kalır.

Kapanış uyumsuzluğu saptanırsa yüksek kalan noktalar düzeltilir.

Günlük yaşamda dikkat edilecekler

Uyanıklık bruksizminde farkındalık önemlidir. Gün içinde dişlerin temas etmemesi gerektiğini hatırlatan basit alışkanlıklar geliştirmek, sıkma süresini azaltabilir. Dinlenme konumunda dudaklar kapalı, dişler ayrık olmalıdır.

Akşam saatlerinde kafein tüketimini sınırlamak, uyku düzenini korumak ve stres yönetimine yönelik yaklaşımlar belirtilerin şiddetini azaltabilir. Sert ve uzun süre çiğnenen yiyeceklerden, sakız alışkanlığından kaçınmak çene kaslarının dinlenmesine yardımcı olur.

Şikâyetlerin sürmesi durumunda, çene eklemi ve kas yapısının ayrıntılı değerlendirilmesi için klinik kontrol önerilir.